به تجارت هم پرداخته ) كه ساكنان آنجا ايرانى هستند ولى زبانشان عربى است چنين برمىآيد كه سابقهء اقامت ايرانيان در آنجا به زمان‌هاى خيلى قديم و حتى قديم‌تر از عمان مىرسيده كه زبان خود را فراموش كرده بوده‌اند ، ولى با اين‌حال باز هم آداب و رسوم خود را زنده نگه مىداشته‌اند . مقدسى از جمله مشاهدات خود در عدن كه آن را قابل ذكر دانسته ، يكى هم اين را نوشته كه رسم مردم عدن اين است كه در ايام نوروز قبه‌هايى مىسازند و آن‌ها را همراه با نواختن طبل به نزد بازرگانان و مباشران مىگردانند و از اين راه مال بسيارى به دست مىآورند « 1 » . عدن گذشته از جنبهء تجارتى ، در ميدان رقابت دريايى ايران و روم ، به خصوص در دوران انوشروان و ژوستى نين نيز جاى خاصى داشته كه بعدا به آن اشاره خواهد شد . ديگر از اين مراكز ايرانى در حاشيهء عربستان بندر جده است كه آن هم از دورانى بسيار قديم زيستگاه بازرگانان و دريانوردان ايرانى بوده . در كتاب « تاريخ مدينة جده » آمده كه اين بندر را ايرانيان پيش از اسلام ساخته بودند و از آن همچون يك مركز بازرگانى دريايى خود براى تجارت با مكه كه آن هم يك مركز مهم بازرگانى در بخش غربى عربستان شده بود استفاده مىكردند « 2 » . ابن المجاور دمشقى در يك‌جا از كتاب خود به نام « تاريخ المستبصر » نوشته هنگامىكه سيراف از رونق افتاد و ويران شد مردم آنجا آن بندر را ترك گفتند و به بندرهاى ديگر رفتند و از آن جمله عده‌اى هم به جده آمدند و در آنجا سكونت گزيدند و براى حفظ خود از مهاجمان و غارتگران دور شهر را از آن سو كه به خشكى مىپيوست بارويى از سنگ ساختند و آن را با بارويى ديگر استحكام بخشيدند و بر آن باروها چهار دروازه تعبيه كردند و دور تا دور آن باروها را هم خندق عظيمى كندند با پهنا و ژرفاى بسيار و آب دريا را در آن روان ساختند و بدين‌سان جده به شكل جزيره‌اى درآمد ، و براى تامين آب شهر

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ، ص 100 . ( 2 ) . عبد القدوس الانصارى ، « تاريخ مدينة جده » ، ص 12 .